پایگاه حقوقی قانون مداری

کلیاتی درباره چکیده مدارک و اسناد یا منابع حقوقی

خلاصه مطالب
بخش اول – چکیده و چکیده نویسی غیر ماشینی
یک _ صحت و اصالت چکیده ها
الف _ تحلیل مدارک
1 _ دقت تحلیل
2 _ درجه و سطح تحلیل
ب _ تالیف ( سنتز)
1 _ قانونگذار
2 _ رویه قضایی
دو _ ساخت چکیده
الف _ عناصر چکیده
1 _ کلمات یا تعابیر
2 _ عناصر صوری یا شکلی
3 _ شماره عناصر یا توصیف گرها
4 _ واژه نامه حقوقی یا کلمات زبان معمولی.
ب _ سلسله مراتب توصیف گرها
بخش دوم _ چکیده و انفورماتیک
یک _ ارزش اطلاعاتی _ قلب یا واژگونی سلسله مراتب چکیده ها
دو _ اصلاح ارزش خبری _ اطلاع رسانی چکیده ها
الف _ اصلاح مستقیم
1 _ تعابیر
2 _ سطح یا درجه تحلیل
ب _ جبران غیر متسقیم کمبودهای چکیده
1 _ تصحیح واژه نامه
2 _ همبستگی ها.
خاتمه .
بسم الله الرحمن الرحیم
کلیاتی درباره
چکیده مدارک و اسناد یا منابع حقوقی
ترجمه و تحریر از حسن حبیبی
مقدمه
در نظام تدوین و تنظیم اسناد و مدارک حقوقی , اصطلاح چکیده در کنار دو اصطلاح (سرعنوان) و (واژه کلید) بکار رفته و جانشین آنها شده است در اصطلاح نامه مدارک و اسناد حقوقی , مقصود از (چکیده ) رشته ای کوتاه از کلمات یا واژه های مجزای از یکدیگر است که در سطحی بالا گزارشگر و تلخیص کننده راه حلهای مندرج در متن حقوقی مورد نظر می باشد این واژه در پیشانی متن کامل یا خلاصه تصمیمات محاکم و رویه های قضایی ونظرات فقها و حقوق دانان درج می شوند و مطالعه آنها محتوای متن یا تصمیم مورد نظر را به سرعت روشن میسازد.
بهره جوئی از انفورماتیک موجب پیشرفت چکیده نویسی می شود و تنظیم و تدوین چکیده های دقیق در پیشرفت مطالعات حقوقی و قضایی موثرخواهد بود . وارد ساختن اطلاعات حقوقی به ماشین های حسابگر و استفاده کامل از این اطلاعات نیازمند واسط یا میانجی است, چکیده ها همان واسطه های لازم هستند. در نتیجه بیان نکاتی که حد و مرز کار (چکیده ) را روشن سازد و به روش چکیده نویسی اشارت کندو بایسته است اما نخست باید به این سئوال پاسخ داد که آیا در زمینه مسائل مربوط به قانون و وریه قضایی و عقاید علما بیان این نکات باید بطور مجزا صورت گیرد و با این مباحث را می توان و باید در چهارچوب و قالبی واحد عرضه کرد. پاسخ آن است که در مطالعات حقوقی نیز همانند مطالعات دیگر چکیده ها باید همگن باشند و کلیت و وحدت درونی این مطالعات را گزارشگری نظرات فنی _ اداری مرتبط با حقوق از یکدیگر خطاست . شک نیست که این مقولات همانند نیستند و حتی در خصوص چکیده های هر یک می توان مشخصات ویژه ای را سراغ کرد اما چون همگی گزارشگر اخبار اطلاعات حقوقی هستند در چکیده نویسی آنها باید روشی واحد در پیش گرفت و تقسیم قدیمی منابع حقوق را در روش چکیده نویسی منعکس نساخت.
هدف از گردآوری و قابل استفاده ساختن اطلاعات حقوقی , فراهم کردن راه حلهای و عرضه آنهاست. بنابراین به دلیل همبستگی راه حلها از هنگامی که راه حلهای موجود در یک منبع واجد سندیت باشند آنها هم نظیر راه حلهای منابع دیگر باید عرضه آگاهی شوند.
هریک از منابع چندگانه حقوق دارای پویندگی و توانمندی ویژه خویش است در قلمرو قانونگذاری قوانینی وضع می شود که احتمالا موضوع آنها قبلا مورد بحث و بررسی و تدوین قانونی قرار نداشته است در این حالت چنانچه محیط علمی و فنی حقوقی فعال باشد مفسران, یعنی پیشگویان دشواریها و یا راه حلهای جنبی و مضمر در این قانون می کوشند تا این مسائل را تصور و راه حل آنها را عرضه نمایند در طول زمان احکام و تصمیمات محاکم و جرد و بحث در میان آنها و سپس آرا دیوان عالی کشور و دیوان عدالت اداری پای به میدان می گذارند. در حالت دیگر یعنی هنگامی که راه حلها قوام یافته باشند, پاسخ مربوط را یا در متن قوانین بطور صریح و یا در روش نسبتا ثابت محاکم می توان بازیافت.
در هر حال نظر به اینکه پاسخ در این چند منبع یافت می شود حق آن است که مجموعه مدارک و اسناد حقوقی مورد بررسی قرار گیرند در این کار انفورماتیک نیز دستیاری ارزنده است زیرا جستجویش تمام عیار و کامل است و بطور همزمان پاسخ مطلوب را که در متون گوناگون و پراکنده قوانین احکام و تصمیمات قوه قضاییه و عقاید علما وجود دارد عرضه می نماید.
بنابراین مطالعه در خصوص مطالب مربوط به چکیده نویسی در همه زمینه ها باید از یک روش واحد پیروی نماید. بحث حاضر دارای دو بخش خواهد بود.
بخش اول , چکیده و چکیده نویسی غیر ماشینی.
بخش دوم : چکیده و انفورماتیک .
بخش اول
چکیده و چکیده نویسی غیر ماشینی
چکیده نویسی شاخه ای از فن تنظیم مدارک و اسناد است و بنابراین بایستی انعکاس درست و قابل اطمینانی از آن باشد و صحت و اصالت حاصل کار خود _ یعنی چکیده را با پی افکندن یک ساخت عملی تامین نماید.
یکم : صحت و اصالت چکیده ها
رای آنکه یک سند یا مدرک از کیفیت مطلوب برخوردار باشد , باید موثق مورد اطمینان باشد ارجاع نادرست محقق را ناخشنود می سازد و نا صحیح بودن تحلیل منابع , خشم ویرا بر میانگیزد چکیده ها نیز چون عنوان سند و مدارک را دارند ضرورتاً باید صحت و اصالت داشته باشند و راه حل مقبول قانونگذار و یا قاضی را با امانت کامل عرضه نمایند. این مطلب هم در خصوص تحقیق های ماشینی اهمیت دارد و هم در مورد پژوهشهای غیر ماشینی (دستی) توجه به این نکته به جاست که ماشین حسابگر همانند مغز انسان ماشین پردازش و آمایش (اطلاعات) است در بهترین حالت و وضعیت کمیت اطلاعاتی که وارد ماشین می شود ثابت می ماند و حتی در بسیاری از اوقات تقلیل می یابد و در هیچ حالت نیز از لحاظ کمیت چیزی بر آن افزوده نمیشود بنابراین کیفیت پاسخ دقیقاً با کیفیت چکیده هایی ربط می یابد که گزارشگر اطلاعات مورد بحث می باشند. اصلاحاتی که ممکن است در نظام تحققی بدانها دست زد , در این ارتباط دقیق اثر نمیگذارد و عدم توجه به این واقعیت همان نتایجی را به بار خواهد آورد که گهگاه آمار شناسان و آمارگران با آن روبرو می شوند. آمار شناسان با وسواس و دقت فراوان به تنظیم داده هایی می پردازند که در آشفتگی سو بی نظمی کامل و بی حساب گردآوری شده اند, اما نتیجه کار به روشنی نشان می دهد که این دقت در تنظیم چاره ساز آشفتگی های بنیانی نمی تواند بود.
باری چکیده باید انعکاس مطمئن منبع حقوقی در خلاصه ای نظر گیر باشد . کیفیت مطلوب تحلیل مدارک و اسناد حقوقی و کیفیت مطلوب تالیف با ترکیب آنها سبب می شوند که چکیده حاصل , از صحت و اصالت برخوردار گردد.
الف _ تحلیل مدارک
تحلیل باید دقیق باشد , در عین حال سطح یا درجه ای هم که تحلیل باید مدنظر قرار دهد تعیین گردد.
1 _ دقت تحلیل
آسانی یا دشواری تحلیل با کیفیت ماده ای که مورد تحلیل قرار می گیرند ارتباط دارد و لازمه توفیق آن است که تحلیل گرد دارای اطلاعات و آگاهی های خاص این رشته باشند.
1 _ 1 _ ماده اولیه مورد تحلیل _ در مرحله اول قانون و رویه قضایی از جمله مواد اولیه ای هستند که باید مورد تحلیل قرار گیرند.
1 _ 1 _ 1 _ قانون _ قانون منبعی است که در برابر تحلیل سرکشی میکند در اینجا ما به تشریح انتقادی قواعد فنی قانونگذاری نمی پردازیم این بحث که قانونگذاری در بسیاری از کشورها از لحاظ روش تدوین نقص دارد به موقع باید مطرح گردد.
در گنار مواد قانونی همگن, که منشا مسائل مورد بحث آنها یک امر است و بنابراین مواد آن حول یک محور دو می زنند با مواد قانونی ناهمگن روبرو میشویم و راه حلهای مربوط به یک امر یا مجموعه ای از امور مشابه را در یک قانون یا مجموعه قانونی تدوین می کنند و گاه عناوین یا فصل های مربوط به یک امر از مجموعه خارج می سازند و با عنوانی جدا معنون می نماید.
گروه هایی هم که به تدوین مقررات می پردازند متعددند صرفنظر از قانون با تصویب نامه , اساسنامه آیین نامه مصوب هیات وزیران آیین نامه های مصوب شوراها آیین نامه های مصوب جمعی از وزرا یا یک وزیر بخشنامه های و دستور العملها و نظایر اینها روبرو هستیم.اینها همه راه حلهای همگن را در دو تیپ عمده از مقررات : قانون _ تصویب نامه و… متفرق می سازند.
این وضعیت تحلیل مقررات را دشوار می سازد آنچه همواره باید مدنظر باشد این است که جستجوی راه حلها را باید از مبدا این سلسله مراتب یعنی قانون آغاز نمود و مرحله به مرحله پیش رفت و به مقررات دیگر نظر کرد. همسانی چکیده ها در کمال این جستجو موثر است.
2 _ 1 _ 1 _ رویه قضایی _ تصمیمات یا آرا و احکام قوه قضایی نیز باید تحلیل گردند. چنانچه تصمیمات مذکور به خوبی طراحی و به دقت تحریر شده باشند این تحلیل دشوار نخواهد بود طراحی و تحریر دقیق تصمیمات قضائی غالبا با دقت و سخت گیری توام است و این صفات ریاضی دانها و حقوق دانان را به یکدیگر نزدیک می سازد. بعکس گرایش بی اندازه به بحثهای فلسفی و در عین حال توجه به جزئیات بی فائده , کار تحلیل آرا را دشوار میسازد. در واقع زبان حقوقی و قضایی باید از حالت راز گونه ای که ثمره اش ابهام وجدالهای لفظی است بپرهیزد در این صورت تحلیل گربا اولین مطالعه رای مسائل مورد حل و فصل و راه حل آنها را می یابد.
اما اعم از آنکه بررسی آسان یا دشوار باشد تحلیل درست و به قاعده تحلیل گران شایسته و صاحب صلاحیت می طلبد.
2 _ 1 _ تحلیل گران – تحلیل گران را باید از میان تکنسینهای کار آزموده برگزید . نظر به اینکه لازمه دقت تحلیل وحدت روش تحلیل است بنابراین اگر هر یک از تحلیل گران مطابق سلیقه خود و با پیروی از یک نظام فردی عمل کند, حاصل کار امیدوار کننده نخواهد بود نتیجه آنکه کار دسته جمعی زیر نظر مدیریت واحد و با پیروی از روشی مشخص لازم است معذلک آنچه مربوط به چکیده نویسی قانون است و تحلیلی که مربوطه به چکیده نویسی رویه قضایی است هر یک مستلزم آشنائی ها و آگاهی های ویژه نیز می باشند.
1 _ 2 _ 1 _ با وجود اشکالاتی که ناشی از عدم رعایت قواعد فنی قانونگذاری است متون قانونی نسبتاً آسان است. آنچه دشوار است یکی تامین ارتباط میان مقرراتی است که مرجع تصویب آنها متفاوت است که در این زمینه نمایه سازی, یکسان به شناسایی راه حلهای مکمل مربوط به یک امر مدد می رساند. مشکل دوم که از مشکل اول مهمتر است تعیین سطح یا درجه تحلیل است که در قسمت 2 بدان اشارت خواهیم کرد.
2 _ 2 _ 1 _ برای تنظیم راه حلهای رویه قضایی حتی در صورت که به خوبی تحریر شده باشد , تحلیل گران باید از جمله حقوق دانان ورزیده باشند تحلیلی که حاصل آن تحریر چکیده هاست باید فقط آنجه را لازم و کافی است در بر بگیرد. به عبارت دیگر, تحلیل باید کلیه راه حلهای مندرج در متن را بیان نماید اما غیر از راه حلهای به مطلب دیگری نپردازد . این نکته از لحاظ صاحب نظر در انفورماتیک که در هر کلمه اطلاعی را نهفته می داند مامقبول است اما باید توجه داشت که آنچه ما در پی آن هستیم اطلاعات حقوقی را نهفته می داند و نامقبول است اما باید توجه داشت که آنچه ما در پی آن هستیم اطلاعات حقوقی جهت دهنده و راهنما کارساز می باشند و توصیه ما این است که تنها همین اطلاعات انتخاب شوند در این انتخاب باید از دو نظر گاه به متن نگریست و مطالب زیر را گزارش نمود:
راه حلی که تصمیم قضایی عرضه کرده است . در صورتیکه لازم بود به بیان دلائل هم پرداخت که مربوط به این تصمیم است و در متن رای بدانها اشاره شده است.
قاعده حقوقی و مسائل مربوط به ماهیت دعوی که در رای مندرج است محدود کردن تحلیل به گزارش عباراتی که مبین قاعده حقوقی است اشتباه است زیرا در هر رای غالبا بحث شکلی و بیان قاعده حقوق در رابطه تابعی با نتیجه کار واجد ارزش است و نتیجه کار نیز با ماهیت دعوی مرتبط است در هر حال باید پل میان قاعده و ماهیت دعوی را برقرار کرد در واقع یکی از اهداف تحقیق عملی و حتی نظری حقوقی , جستجوی سابقه است. سابقه در این بحث به معنای واقعه ای است که از لحاظ قاعده حقوقی بطور مسلم و از لحاظ ماهیت نیز بیش و کم شرائط یکسان و یا حداقل مشابه با وضع دیگر را گزارش می نماید. بنابراین برای تسلط بر سابقه باید به ماهیت قضیه نیز آگاهی یافت.
گفتیم که باید سریای راه حل را تحلیل کرد و در عین حال تنها به راه حل پرداخت, تا چکیده حاصل موجز و مختصر باشد بنابراین این حد تحلیل , دقیقاً محدود به نقطه تماسی خواهد بود که مورد مطالعه قاضی قرار گرفته است . خلاصه آنکه تحلیل گر باید از لحاظ حقوقی ورزیده باشد تا گسترده قاعده حقوقی و گستردگی ماهیت دعوی را باز شناسد.
بحث بعدی مربوط به میزان تحلیل یا سطح و مرتبه ای می شود که تحلیل در آن مرتبه قرار می گیرد در این بحث توجه خود را معطوف قانون می کنیم.
2 _ درجه و سطح تحلیل
بهترین است منابع حقوقی (از هر نوع) که مورد تحلیل قرار می گیرند از لحاظ مرتبه تحلیل در یک سطح واقع شوند تا همگنی تحلیل تامین گردد نکته مهم آن است که تحلیل قانون نیز همانند تحلیل رویه قضایی باید از تفصیل برخوردار باشد. اما در این زمینه بهرحال, احتمال موفقیت کمتر است.
رویه قضایی به حل و فصل دعوی یا مرافعه می پردازد دعوی گزارشگر یک حالت مرضی است و کار قضایی متضمن کوشش در زمینه تشخیص بیماری و درمان آن است. قاضی در متن سندی که تنظیم می کند به سئوالهای که بر مبنای خواسته های طرفین دعوی مطرح شده است , پاسخ دقیق میدهد. حال آنکه قانونگذاری جنبه پیش بینی دارد , و تحلیل دستاورد آن یعنی قانون دارای مبنای دقیق و استوار نیست. درباره واحد مطالعه نیز تردید وجود دارد , آیا عنوان یک متن قانونی را باید واحد تلقی کرد و یا باید یک فصل آن با یک ماده و یا یک بند از ماده را بعنوان واحد برگزید؟ و این مساله را که یک قانون (حاوی مضامین دیگر)نیز هست چگونه باید حل کرد؟ میدانیم که قوانین , تصویب نامه و آیین نامه با برخی از مفاهیم مستقیما مربوط می شوند و همین مفاهیم هستند که در چکیده ها ظاهر می گردند. اما مقررات مذکور حاوی مضامین و مفاهیم دیگری نیز می باشند که در بررسی بطور مستقیم با آنها برخورد نمی شود. گزارش این مضامین مستلزم تنظیم نمایه های اضافی است. علی الاصول نمایه سازی متعدد در رویه قضایی نادر است , اما در قانون بواسطه تضمن و احتوائی که از آن یاد کردیم, با این نمایه سازی چندگانه روبرو میشویم به همین سبب در قوانین مالی که هر دو ماده آن مربوط به یک موضوع خاص است , کار به تحریر دهها چکیده می انجامد.
باری چنانچه مواد قانون همگن باشد نمایسه سازی آن بی اندازه ساده و بسیط می شود و در صورتیکه ناهمگن باشد به تفصیل خواهد گرائید بنظر میرسد که کار نمایه سازی قوانین و تصویب نامه ها را باید از روزنامه رسمی آغاز کرد. اگر تدوین و تنظیم چکیده های قانون موجب تاخیر انتشار نشود می توان چکیده ها را در پیشانی قانون که در روزنامه چاپ میشود, عرضه کرد . اما در ابتدای کار برای پرهیز از تاخیر, می توان چکیده را در جزوه هایی که پس از انتشار اصل روزنامه و در مرحله بعد منتشر میگردد بدست داد و از آغاز نیز کوشش کرد که نمایه سازی قانون و نمایه هایی که برای رویه قضایی در نظر گفته می شود همگی باشد.
مطلب دیگری که پس از تحلیل باید بدان توجه کرد تالیف و ترکیب است.
ب _ تالیف (سنتز)
1 _ قانونگذاری
در قانون میان محتوی متن قانونی و چکیده حد واسط و میانجی وجود ندارد مقصود از میانجی در این جا میانجی طبیعی است اما برای آسان کردن کار خواننده, می توان خلاصه های توصیفی تهیه کرد که خطوط عمده اساسی قانون را بیان نمایند. در کار تالیف یا ترکیب بیش و کم با خطر تعمیم بی اندازه روبرو هستیم. وقتی جنبه توصیفی چکیده کم باشد خطر محدود می گردد و میزان کم دقتی کاهش می یابد , در صورتیکه مطالعه نسبتا به تفصیل صورت گرفته و تحلیل عمق داشته باشد تسلط بر فنون تعمیم ضرورت ندارد بعلاوه عمومیت و انتزاع از خاصه های قدیمی قانون هستند و بنابراین واژه های قانون با چکیده ها از یک جنس اند با این همه گهگاه حیثیت و اعتبار هر یک از کلمات قانون موجب می شود که تبدیل آنها به مفهوم دشوار باشد و تعمیم با اشکال صورت پذیرد.
2 _ رویه قضایی
غالبا یک رای یا حکم چند صفحه ای را باید از طریق تحریر چکیده ها در چند کلمه گزارش کرد. در اینجاست که باید بر فنون تعمیم تسلط داشت و به تشخیص مراحل آن پرداخت و خطراتی را که در معرض آن قرار داریم ارزیابی نمود.
1 _ 2 _ مراحل تعمیم _ متن کامل تصمیم قضایی , مدرک مبنایی رویه قضایی را تشکیل میدهد. چکیده که یک رشته کوتاه از کلمات است برای شناساندن تصمیم و طبقه بندی آن تحریر میشود. اما میان این دو حد یعنی متن کامل و چکیده که بالاترین مرتبه (سنتز) یا تالیف است , مراحل واسط یا میانجی زیر پیشنهاد میشود:
1 _ 1_ 2 _ خلاصه تصمیم خلاصه مذکور که گهگاه کلاهک نیز خوانده میشود خلاصه رای یا حکم را تشکیل میدهد و در آرا مهم باید بین ده تا بیست سطر باشد و معمولا بلافاصله پس از چکیده و قبل از متن تصمیم بیاید به منزله نخستین تحلیل باشد در صورتیکه تصمیم بطور کامل چاپ شود خلاصه از تفصیل کمتری برخوردار خواهد بود, و چنانچه خلاصه منحصراً بعنوان تنها منبع عرضه شود باید دارای تفصیل بیشتر باشد .
2 _ 1 _ 2 _ خلاصه ای که ذیل قانون می آید _ برای آشنایی به رویه های مهم توصیه می شود که خلاصه ای از آنها در ذیل مواد قانونی مربوط نوشته شوند. روشن است که این خلاصه باید کوتاه تر از خلاصه قبلی و در چهار پنج سطر باشد و به طرزی موجز , راه حلهائی را بیان کند که رویه قضایی در آن مورد عرضه کرده است وجه مشترک این دو نوع خلاصه آن است که هر دو دارای جملات کامل هستند و به سبک معمول نوشته می شوند , لکن وضع چکیده بدین قرار نیست.
3 _ 1 _ 2 _ چکیده _ کوتاه تر و مختصر تر از خلاصه ها است و بصورت یک رشته از کلمات است که پس از مجزا کردن عناصر اصلی و اساسی خلاصه اول از یکدیگر, آنها را بدنبال هم قرار میدهد , و با علامت (,) از هم جدایشان می کند.
در این مراحل که بدنبال هم می آیند متوالیاً کوشش بر خلاصه تر کردن مطلب و دقیق تر نمودن و سخت گیرانه ساخت سنتز است دقت در خلاصه نویسی شرط دقت چکیده خواهد بود. بنابراین باید احتیاط فراوان بکار برد تا تحلیل در برابر خطر تعمیم مقاومت ورزد.
2 _ 2 _ خطر تعمیم در تعمیم با دو خطر روبرو هستیم که یکی اتلاف معانی و کاهش آنها و دیگری تغییر شکل مفهوم مورد بحث است.
در تحریر چکیده ها فکر ما متوجه صافی کردن و پالایش متوالی است اما ممکن است که در هریک از عملیاتی که بدین منظور صورت میگیرد بخشی از ماده (اطلاعاتی) از دست برود , کمبود در چکیده بصورت خلا های اطلاعاتی نمودار میشود. خلا نیز یا از جهت مفاهیم حقوقی و یا از جهت عناصر واقعه ( ماهیت مساله مورد نزاع) است . تغییر شکل مفهوم , این وضع و یا از جهت عناصر واقعه (ماهیت مساله مورد نزاع ) است . تغییر شکل مفهوم این وضع را تشدید می نماید. طبیعت تالیف, که فرجه فرم یا شکل است همراه با گرایش به انتزاع است روحیه تحسین انگیز عملی گهگاه دست به تغییر شکلهایی می زند که اثرش بر کیفیت مدارک و اسناد اطلاعاتی نامطلوب است. خصوصاً در مورد چکیده های رویه قضایی باید به این مساله توجه داشت که بیان وقایع (ماهیت) و گزارش قاعده حقوقی , هیچیک از حالت تعادل خارج نشوند, و جنبه های علمی قاعده حقوقی و گزارش قاعده حقوقی , هیچیک از حالت تعادل خارج نشوند و جنبه های علمی قاعده حقوقی وقایع ماهوی را از میدان بدر نکنند. این مطلب در ساخت چکیده که در بحث بعد بدان می پردازیم تاثیر می گذارد.
دوم : ساخت چکیده
بحث ما در این قسمت مربوط به عناصر تشکیل دهنده چکیده ها و چگونگی سلسله مراتب آنهاست :
الف : عناصر چکیده
چکیده کلمات یا تعابیر و گهگاه نیز چند عدد دو رقم است که به واژه نامه حقوقی یا زبان معمولی تعلق دارند.
1 _ کلمات یا تعابیر
هر جمله به قسمتها و بندهائی تقسیم می شود که واحد آن را کلمه تشکیل می دهد هنگامی که تحلیل صورت گرفت و سنتز درحد بالای خود انجام یافت , در نمایه های حاصل که نوعی عنوان وارونه شده است کلمات یا تعابیر از یکدیگر جدا می شوند و به عنوان چکیده در کنار هم ردیف می گردند. علی الاصول کلمه باید بر تعبیر مقدم داشت و به همین اعتبار است که چکیده بر (سر عنوان) و یا ( واژه های کلید) که معمولا بصورت تغبیر هستند که برتری دارند. تعبیر فاقد کلمه ای است که به اندازه کافی بتواند مفهوم مورد نظر را تجسم بخشد. علت آن است که تعبیر معمولا از دو یا سه کلمه تشکیل می شود و نیرو و برد این کلمات در مقایسه با هم یا در مقایسه با دیگر کلمات ( چکیده) نامساوی است بنابراین برجستگی و اهمیت تعبیر منوط به ترکیب آن است. (البته این همزیستی در چکیده های سنتی بیشتر مد نظرند تا در مواد ماشین های حسابگر) یادآوری این نکته بجاست که تعبیر به هیچ وجه صورت جمله پیدا نمی کند زیرا اساس کار در چکیده نویسی آن است که جمله به عناصر ترکیب کننده اش تجزیه گردد , تا مفهوم را به وضوح عرضه نماید.
پس در مرحله اول باید واحد ترکیب کننده چکیده را که کلمه یا تعبیر است معین کرد. در پژوهشهای ماشینی نا این واحد با توجه به وظیفه اش که انجام می دهد ( توصیفگر) است.
2 _ عناصر صوری یا شکلی
اصولا توجه چکیده به محتوای مادی منابع حقوق است اما آیا می تواند حاوی عناصر صوری نیز باشد؟ پاسخ مثبت است , زیرا گهگاه چکیده ها مراجع و یادآوریهای عددی را نیز بر می گیرند . ارجاعات و یادآوری های مورد بحث مربوط به متون قانونی اند غالبا قانونگذار در تغییر مواد قانون یا نسخ آن به این طرز عمل می کند (مثلاً اصلاح تبصره 2 ماده 3 قانون…) و در عنوان یک متن قانونی فقط به عناصر شکلی اشارت می نماید. نیز تصمیماتی که ناظر به تفسیر متون هستند غالبا حاوی این عناصر شکلی می باشند. در مواردیکه یاد شد عنصر شکلی حضور دارد اما وقتی که ارجاعات و اشارات شکلی در متن تصمیم نیست ذکر آنها مورد نخواهد داشت. درآرا دیوان عالی کشور علی الاصول عناصر شکلی کم است پس نمی توان گفت که چکیده ها بطور نظام یافته دارای ارجاعات شکلی (متن یا عدد) می باشند , اما بهرحال مواردی که عناصر صوری در چکیده ها می آید نادر نیست.
3 _ شماره عناصر یا توصیفگرها
بهترین چکیده ها غالبا نظیر خطابه ها و نوشته های خوب , کوتاه هستند زیرا چکیده نیز از منطق ایجاز و اختصار پیروی می کند, اما گفتیم که اختصار نباید به مثله کرد مفاهیم بینجامد و اصالت و صحت مطلب را مخوش سازد. آنچه اهمیت اساسی و تعیین کننده دارد عمق تحلیل است در مورد قانون و رویه قضایی ایران از این پس باید به تجربه شماره مطلوب چکیده ها را معین ساخت . چکیده های رویه قضایی فرانسه تقریبا دارای شش کلمه و چکیده های قانون و تصویب نامه ها دارای چهار یا پنج کلمه اند. البته شماره عناصر, با توجه به پچیدگی مساله و گستردگی دامنه موضوع تغییر می کند. در این مقام دقت کار موجب پرداختن به حواشی می شود در رشته ها و شاخه های پر مایه حقوقی در برابر راه حلهای متعدد و نزدیک به یکدیگر قرار می گیریم , نخستین کار تعیین فرق میان آنهاست. در موضوعاتی که منابع حقوقی فراوان وجود ندارد فرق میان راه حلهای باید از دومین کلمه چکیده ظاهر شود اما وقتی در یک موضوع مدارک و اسناد حقوقی فراوان است اختلاف دیرتر ظهور و بروز می کند و گهگاه لازم می آید که بر تعداد متوسط کلمات یک یا دو کلمه افزوده شود. با توجه به آنچه گذشت روشن می شود که تدوین و تنظیم چکیده با حجم موضوع مورد بررسی مربوط است.
4 _ واژه نامه حقوقی یا کلمات زبان معمولی
در چکیده های رویه قضایی مفاهیم حقوقی و ملاحظات ماهوی هر دو وجود دارند و عنان بر عنان به پیش می روند همین امر نیز همزیستی کلمات دو زبان حقوقی و زبان معمولی را در چکیده توجیه می نماید. می دانیم که قاضی موظف است امر خاص را بر امر عام و امر متعین را به امر منتزع عرضه کند و قواعد را به موارد منطبق سازد.
در چکیده قانون نیز حضور زبان معمولی ناشی از لزوم توصیف و تشریح قلمرو مادی اعمال و اجرای آن است , و در هر حال زبان معمولی نیز در متن واقعیت های حقوقی درگیر است. سخن کوتاه باید از وسوسه فرق نهادن بین دو مقوله عمده امر ماهوی پرهیز کرد زیرا چکیده علی الاصول یک زبان مفهومی است و در پشت کلمات ایده است که بصورت یک واقعیت زنده وجود دارد. مطالعه عمقی و تطبیقی توصیف گرها روشن می سازد که هر چند عمق و شدت مفهومی متغیر است اما به ندرت این عمق و شدت به مرحله کمال و یا عدم آن می رسد وقتی توصیف گرها را تعقیب می کنیم باید درجات و مراتبی را ملاحظه کنیم که بصورت نردبانی با پله های نزدیک به هم است و در نتیجه سربالائی و سرازیری هر مفهوم بالنسبه به مفهوم بعدی و قبلی اش بسیار کم است بنابراین ابداع مقولات دور از هم نیست.
روش معمول در تنظیم چکیده های سنتی این است که مفاهیم حقوقی در ابتدا و در سر رشته کلمات ذکر شوند ظاهراً در این زمینه تقدیم مفاهیم حقوقی مورد توجه است و در واقع پذیرفته می شو که عناصر تشکیل دهنده چکیده دارای سلسله مراتب است.
ب _ سلسله مراتب توصیف گرها
در زبان جاری و معمولی ذهن بشر از جزئی به کلی توجه می کند اما در نمایه سازی تحلیل گران جهت را تغییر می دهند و از کلی به جزئی رو می آورند . تحلیل متنازل که در چکیده ها ظهور دارد, همعنان با کم مایه شدن جنبه شدن جنبه حقوقی آنهاست نخستین کلمات چکیده باید ناظر به مفاهیم حقوقی باشد و به تدریج که واژه های چکیده پیش می روند , باید عناصر (ماهوی) را عرضه نمایند.
ساخت رویه قضایی بگونه ای است که در آن واقعه یا امر ماهوی با قاعده حقوقی تلافی می کند در رویه قضایی غالبا به مناطق مشترکی که عناصر آن دارای طبیعت دو گانه اند. ( نگاه کنید به قسمت الف _ 1).
باری سلسله مراتب عناصر چکیده سنتی , به گرایش مسلط بر تحلیل مرتبط است قسمت اعظم چکیده ها پذیرای این سلسله مراتب می باشند . لکن این سلسله مراتب در کار ماشین های حسابگر موثر نیستند.
بخش دوم
چکیده و انفورماتیک
چکیده ماده اولیه ماشین حسابگر است. توصیف گرها, یاخته های اطلاعاتی را تشکیل می دهند و میانجیهای لازم برای ورود به ماشین می باشند مدارک و اسناد حقوقی , با واسطه این توصیف گرها به حافظه ماشین سپرده می شوند و سپس میان استفاده کنندگان توزیع می گردند .
ماشین حسابگر فقط عناصر این سلسله مراتب آنها بی اعتناست از این مهمتر ماشین ارزش این سلسله مراتب را نفی می نماید و به جای آن ارزش خبری یا اطلاعاتی را می نشاند. ماشین حسابگر با واسطه (تزوروس) خود ارزش اطلاعاتی توصیف گرها را کامل می کند و آنها را اصلاح می نماید و تحقیق را سامان می بخشد.
یکم _ ارزش اطلاعاتی _ قلب یا واژگونی مراتب چکیده ها
احتمالات تعیین کننده کمیت اطلاعات اند و اطلاعات مقیاس و میزان احتمالات می باشند یک مفهوم متواتر , ناقل اطلاعی کم مایه و ضعیف است بدین اعتبار ارزش اطلاعاتی توصیف گرها دارای تفاوت بسیارند و بیش و کم جنبه انتخابگر خواهند داشت. در این برداشت جنبه انتخابگر پرسش درباره یک مفهوم حقوقی برجسته که دارای, بار مدارک و اسناد بسیار سنگین است اندک می باشد. بعکس پرسش درباره توصیف گری که تواترش کم است سریعتر به مرحله انتخاب میرسد.
پس آنچه قبل از هر چیز در اطلاعات مورد لحاظ قرار می گیرد توصیف گرد است در ماشین حسابگر با استفاده از چکیده ها اصطلاح نامه یا تزوروس تنظیم میشود.
پیشتر گفتیم که ماشین حسابگر از سلسله مراتب سنتی فارغ است و تنها به ارزش اطلاعاتی توجه دارد بنابراین منطق ماشین از منطق تحلیل گر متفاوت است تحلیل گر مفاهیمی را که دارای بار بالای حقوقی هستند و قابلیت گزینش آنها در ماشین بسیار کم است مقدم می دارد, حال آنکه ماشین نه تنها سلسله مراتب سنتی را نفی می کند بلکه سندیت حاکم بر این سلسله مراتب را نیز نادیده می نگارد. حاصل این وضع آن است که روش تحلیل و روش سئوال از ماشین اساساً متفاوت میشود برای داشتن پاسخ دقیق درباره یک راه حل ظاهراً باید سئوال را با توجه به نمایه های ورودی و در تطابق با آنها مطرح کرد. اما تحقیق ماشینی از این راه نمی رود یعنی در آن ممکن است که با بهره جوئی از قدرت انتخاب یا ارزش بالای اطلاع رسانی یک توصیفگر غیر محتمل به هدف برسیم. پرسشهایی که درباره اسامی خاص است , زودتر به پاسخ می رسد از این رو راه حلهای حقوقی مهم را بهتر است با نام اطراف دعوی مشخص ساخت اما پرسش واحد درباره مفاهیم حقوقی مهم موجب سر و صدای زیاد ماشین می شود زیرا اطلاعات موجود در حافظه ماشین از تواتر بالا برخوردار است با توجه به این امر که استفاده از زمان در ماشین با هزینهزیاد روبروست , به کمک روشهای آماری و با تحلیل محتوا و مضمون توصیفگرا باید ارزش اطلاع رسانی , آنها را معین ساخت یعنی از طریق شمارش کلماتی که بیانگر مفاهیمند , تواتر استفاده آنها را تعیین کرد. ماشین به آسانی می تواند شماره واژه ها را از حافظه خود بیرون بکشد. برخی از لغت نامه ها در برابر هر یک از توصیف گرها, شماره تواتر مفاهیم مربوط به آنها را ذکر می کنند. این اطلاع از لحاظ جهت دادن تحقیق جالب توجه و قابل استفاده است بی شک پدیده انتخابگری مورد بحث توجیه کننده این بیان است که ( درماشین زبان جاری و معمولی , واژه نامه حقوقی را از پادر می آورد ) اما این بیان سفسطه آمیز و این ملاحظه غلط و نادرست است آنچه در این ملاحظه شایان توجه است مساله پدیده انتخاب گری نیرومند توصیف گرهای غیر محتمل بویژه در جستجوهای مربوط به رویه قضایی است.
معمولا باید پرسشها را با هم تنظیم و تنسیق نمود. باید خاطرنشان ساخت که تقارن زمانی سئوال مساله را ساده می کند , نظر به اینکه ماشین خود نظم و قرار موث در کار خویش را سروسامان می بخشد بنابراین نظم و نسق در پرسشها اهمیت خود را ازدست می دهد.
تقریبا همواره در سئوال دوم در مورد (گاراژدار) ممکن است بعنوان پاسخ چند متن قانونی و دهها تصمیم قضایی را عرضه کند که هر قسمت از آن مربوط به یکی از مفاهیم مسئولیت مدنی قرارداد کار, بیمه اجتماعی و… باشد برای آنکه راه حل ورد نظر بدست آید , باید به این سوال مفهوم (مسئولیت مدنی) یا (اجازه وسیله نقلیه) یا … را افزود در این حالت مساله مورد نظر از دیگر راه حلها جدا می شود نتیجه آنکه در پرسش ماشینی پدیده ارزش اطلاع رسانی سبب حرکت در جهت عکس سلسله مراتب چکیده های سنتی است دیدیم که چکیده سنتی , از کلی به جزئی سیر می کرد اما در پرسش ماشینی گرایش معکوس وجود دارد و مسیر از جزئی به کلی است. اما این مطلب موجب تعجب باشد کافی است متذکر شویم که فکر در بیان معمولی یعنی از طریق گفتار یا نوشتار نیز به همین ترتیب حرکت و عمل میکند.
دوم : اصلاح ارزش خبری _ اطلاع رسانی
تحقیق توسط ماشین ما در برابر یک نظام بسته اطلاع رسانی قرار میدهد بنابراین اصولا غیر از اطلاعاتی که وارد ماشین شده است چیز دیگری نمی توان استخراج کرد.
اما ارزش اطلاعاتی منحصر به گنجینه چکیده هایی نیست که وارد ماشین شده است ارزش جامع و کامل خبر یا اطلاع را ممکن است با ایجاد یک اصطلاح نامه یا تزوروس بطور محسوس افزایش داد. تزوروس با اصطلاح نامه زبان اطلاع رسانی و مدارک اسنادی است که در خصوص موضوعات و مواد حقوقی بکار گرفته می شود و ممکن است علاوه بر توصیف گرهایی که چکیده حاوی آنهاست , توصیفگرهای دیگر را بر آن بیفزاید . البته قسمت اعظم گنجینه تزوروس از چکیده هاست که در واقع اسناد و مدارک پایه را تشکیل می دهند اما همانطور که گفته شد می توان توصیفگرهای تازه را نیز پذیرفت لکن چون بش مهم ارزش اطلاع رسانی چکیده ها با نظام توصیفگری قدیمی مرتبط است , اصلاح مستقیم آنها تا حدی ممکن است و بنابراین بیشتر از طریق ارزش خبری تزوروس یعنی بطور غیر مستقیم باید به جبران عدم کفایت چکیده ها همت گماشت.
الف – اصلاح مستقیم
1 _ تعابیر
می دانیم که ماشین حسابگریده ها را کدگذاری می کند و همین امر مشکل ما را در زمینه تعابیر حل می نماید. توصیف گر می تواند ساده باشد ( مثلا طلاق) و یا متشکل از چند کلمه یا زنجیر باشد ( مثل : اسقاط حق خیار , عده طلاق ) برای ماشین فرقی نمی کند که شماره (کد) را به یک تعبی دو سه کلمه ای بدهد و یا به یک کلمه اعطا نماید آنچه باید بدان توجه داشته این است که در انفورماتیک عدد و حرف و کلمه منظور نظر نیستند , بلکه (ایده ) است که به حساب می آید پس با یک شماره که هم می توان به یک تعبیر و هم به یک کلمه ارجاع داد. بنظر کارشناسان انفورماتیک یکی از اشتباهاتی که در آغاز کار موجب تاخیر در توسعه فعالیت این نظام شده استعمال واژه های کلید و تجزیه تعابیر در آن ایام می کوشیدند تا چکیده های مورد استفاده ماشین منحصر به کلماتی باشند که واجد معنای محدود است در نتیجه برای تعبیر (مامور اسناد سجلی) باید سه مفهوم ( مامور) , (اسناد _ سند ) و (سجل) را با یکدیگر تلافی می دادند.
باری در تحقیق به طبقه بندی الفبایی یا موضوعی دست می سازند ماشین نیز در یک شکل تالیفی همین روشهای سنتی را در پیش می گیرد طبقه بندی الفبائی به این صورت وارد میدان میشود که از توصیفگرها لغت نامه ای فراهم میگردد این لغت نامه موضوع کد گذاری قرار می گیرد و کدهای مذکور غالبا با شماره هایی که منطبق بر نظم الفبایی توصیفگرها عرض وجود می نماید و باید دقت شود تا توصیفگرها طوری تنظیم شوند که دسته ای از لحاظ مفهوم دارای عمق و شدت بیشتری هستند, در یک ( طرح علمی مطالعه) تقسیمات فرعی بحث را تشکیل دهند. این دقتها موجب تعریف و تحدید واحد خبری یا اطلاعاتی میشود:
2 _ سطح یا درجه تحلیل
برای آنکه عمل ماشین موثر باشد باید در تحلیل مدارک تدقیق شود. صحت و اصالت چکیده نیز در گرو همگنی تحلیل است. چکیه مربوط به هر یک از منابع حقوقی بایستی انعکاسی از یک درجه ثابت تحلیل باشد تحلیل های نامتجانس سبب خواهد شد که پاسخهای ماشین , پاسخ هایی مورد بحث و تردید باشند اگر متون مختلف با روش واحد پرداخته نشوند در نظام مدارک اسناد ماشینی یکی از نتایج زیر بدست خواهد آمد:
چنانچه تحلیل در مرتبه ضعیفی باشد پرسشی که با توجه به این نکته و با تعداد کمی توصیفگر مطرح میشود, در زمینه متنی که مورد این تحلیل قرار گرفته است پاسخ صحیح دریافت می کند اما همین پرسش در زمینه یک تحلیل بالا و قوی , کارساز نیست زیرا پاسخ پر دامنه و بی حد و مرز در نتیجه کم معنا خواهد بود.
بعکس چنانچه پرسش مطابق با تحلیلی باشد که در مرتبه ای قوی جای دارد پاسخ دراین زمینه مطلوب خواهد بود اما دقت سوال سبب میشود که متون مربوط به همین پرسش که مورد تحلیل ضعیف تری قرار گرفته اند حذف شوند و در پاسخ منعکس نشوند.
ب _ جبران غیر مستقیم کمبودهای چکیده
تزوروس در برگیرنده مجموعه توصیف گرهائی است که مشخص کننده منابع اطلاع رسانی اند. اما این توصیف گرها دارای خلاهایی نیز هستند که فعالیت غیر کافی تحلیل گر موجب آنهاست. نظر به اینکه نمی توان چکیده ها را بطور نظام یافته مورد تجدید نظر قرارداد, پس از این راه نمی توان ارزش خبری یا اطلاعاتی آنها را فزون نمود بنابراین باید برای جبران ضعفهای چکیده تزوروس را غنی ساخت برای عرضه حداکثر بارخبری به تزوروس از دو راه : یکی تصحیح واژه نامه و دیگری ایجاد همبستگی وارد می شوند.
1 _ تصحیح واژه نامه
در مرحله اول باید به جداسازی چکیده های بی مایه پرداخت . حرف تعریف (درعربی)حروف اضافه موصول ها و نظایر اینها را باید حذف کرد توصیفگرهائی که باقی می مانند از اسامی هستند . اما میان آنها نیز باید به انتخاب دست زد. پزشک / پزشک _ گاراژ / گاراژداری. انتخابهای دیگری میان الفاظ متراددف و میان کلمات متجانس یا مترادفات تقریبی ( مثل مطبوعات / روزنامه _ اتومبیل / وسیله نقلیه) صورت می گیرد.
کلماتی که دارای تلفظ یکسان و معنای متفاوتند با کدگذاری از یکدیگر مجزا خواهند شد. اما در مورد الفاظ مشترک مساله معنی پایه و معنی حاشیه ای با معانی دوم و سوم مطرح می شود در اینجا ماشین باید برای جلوگیری از سو تعبیر , به ترکیب سئوالها بپردازد و با تسلسل مفاهیم بهمعانی حاشیه ای برسد. وانگهی می توان تعبیری را به جای کلمه ای نشاند و با دادن هستی ویژه به آن تعبیر , خود را از این دشواری وارهاند.
این تصحیحات , واژه نامه را تعریف و تحدید می کند و فهرست کلمات یک دست را فراهم می آورد. دقتی که در واژه نامه های فنی حقوق هست , به ساده کردن کار کمک می کند در دعوی عین حال برای رفع ابهام در بعضی موارد برقراری یک نظام امدادی لازم است تا با ایجاد برخی تعابیر , مفهوم توصیف گرها بار دیگر جان بیابند.
توصیفگر اساسا و ذاتاً یک مفهوم است و لزوماً محتوای مفهومی موضوع مورد مطالعه توسط واژگانی که بر واژگان دیگر ترجیح می یابد, بیان می شود بنابراین آشنایی علمی نسبت به موضوع که موجب آشنایی به محتواست یاریگر محقق خواهد بود علاوه بر تنظیم و تدوین واژه نامه ماشین با کمک تزوروس یک نظام همبستگی را سرو سامان میدهد.
2 _ همبستگی ها
در تحقیق غیر ماشینی , استقرار همبستگی از طریق نظام واژه ها و کلمات صورت بگیرد اساس کلمات ارجاعی همان عناصر چکیده هستند و خاصه تحکمی فهرست کلمات موجود را جبران می نمایند تحقیق را با استفاده از تصویرها و تداعی معانی ها جهت می دهند و راهنمایی می کنند. این ساز و کارها که در (سماتنیک) انگیزه خوانده می شوند, در تحقیق اتوماتیک از نظر دور نمی مانند. بنابراین پس از ایجاد و تدوین واژه نامه, که حدود و ثغور آنچه را به حافظه ماشین سپرده شده است معین می سازد , سعی می شو خطاها و اشتباهات واژه نامه تدارک گردد. تزوروس در نظام تحقیق ماشینی نقش اساسی دارد. توصیفگرهای تازه که برای پژوهش لازمند, به تزوروس اضافه میشوند و به کمک آنها ارتباط با توصیفگرهای موجود در حافظه برقرار میگردد . همبستگی میان توصیفگرها از سه طریق برقرار می شود:
1 _ 2 _ معادل سازی _ واژه نامه به برقراری با مساله می پردازد . در ماشین می توان برای ایده ها معادل ساخت و این معادلها هستند که در تحقیق غیر ماشینی , ارجاعات ساختی نامیده می شوند (مانند: اجاره – کرایه , بیع _ خرید و…) معادل های مذکور همواره موجب استقرار تطابقهای کامل نمی شوند در نتیجه باید به اتصال یا تسلسل پرداخت.
2 _ 2 _ اتصالات _ در این زمینه , مطلب را با یک مثا روشن میکنیم : میدانیم که در رویه قضایی مساله اعتبار دلیل مبتنی بر (فوتوکپی) یا (نوار ضبط صوت) مطرح است در اینجا پاسخ , باید دو راه حل را که در واقع مربوط به روشهای تکثیر سمعی و بصری هستند به یکدیگر نزدیک و متصل نماید.
باید دید در خصوص این دو تکثیر پرسش از ماشین باید به چه ترتیب باشد؟ اگر پرسش متوجه (دلیل ) شود سرو صدای ماشین زیاد خواهد بود آیات می توان از طریق معادل میان این دو روش ارتباط برقرار ساخت؟ در این حالت نمی توان از معادل حقوقی سخن گفت بلکه باید رابطه جدیدی برقرار ساخت که با توصیفگرهای که شده نیز بیگانه است در این مقام به قلمرو (سمانتیک ) گام مینهیم شک نیست که باید به ایجاد زبانهای تخصصی اندیشید در این صورت به فهرست توصیفگرهای مبنایی یا پایه توصیفگرهای واسط همبستگی افزوده میشود.
می توان ترتیباتی را در ماشین پیش بینی و تعبیه کرد که با یاری آنها بتوان میدانهای عمومیت , خصوصیت و پیوستگی را , در نور دید. در تحقیق سنتی نیز کلمات ارجاعی این جولانگاها را در می نوردند . اما در اینجا باید متوجه ارزش خبری یا اطلاع رسانی بود. مفاهیم بسیار عمومی و کلی انتخابگری کافی ندارند تا بتوان با واسطه آنها ارجاعات نظام یافته را در خط عمودی در نظر گرفت. مفاهیم کلی و عمومی از لحاظ کیفیت خبری در خطر نزولی سیر می کنند. بعکس می توان ارجاعات مورب و متنازل را در جهت تحلیل و یا خصوصیت تعبیه کرد .
آنچه گفتیم مربوط به نظام ارتباطی میان مفاهیم بود لکن این اتصالات ممکن است نه فقط مربوط به مقایسه میان مفاهیم باشد بلکه به یک مفهوم معین و یا مطالعه رژیمهای مختلف حقوقی آن مفهوم مربوط گردد.
3 _ 2 _ پرسش ساده شده تحقیقی که درباره پارامتر مشخص صورت میگیرد ممکن است از لحاظ علمی ثمر بخش باشد ماشین که بدین ترتیب مورد سئوال قرار می گیرد کلیه اطلاعاتی را که درباره مفهوم مورد نظر در اختیار دارد عرضه می نماید بدین ترتیب رژیم های حقوقی مختلف مربوط به این مفهوم شناخته می شوند و مطالعه تطبیقی رژیمها ثمر بخش خواهد بود. نتایجی که از این طرز کار بدست می آید گهگاه نا منتظر و غالبا پر مایه و غنی است سئوال واحد به مفاهیمی مربوط می شوند که دارای محتوای بیش و کم شدید و عمیق اند.
به همین سیاق با آرایش دو یا سه توصیفگر , و با محدود ساختن منطقه بررسی می توان افق های تازه ای را در برابر تحقیق گشود.
در تحقیق غیر ماشینی پرسشگر بدست امواج تصورات و تخیلات فردی سپرده می شد و بطور اتوماتیک به یک محقق بدل می گشت . در تحقیق با واسطه ماشین , ماشین برای همین محقق افقی از تصور و تخیل تحقیقی با گستردگی بیشتر فراهم می آورد و نتایجی که مورد انتظار است, با سرعت بدست می آید. این فورت در کار نتیجه گیری زمینه مساعدت را برای کنجکاوی محقق فراهم میسازد, خصوصاً در صورتیکه این کنجکاوی بطور علمی برانگیخته شده باش. از این هنگام است که ماشین حسابگر بصورت دستیاری برجسته و ممتاز درمیآید و مشوق و محرک تحقیق می شود و طرق یافتن را می آموزد.
خاتمه
چکیده ها به هنگام تنظیم در فهرست نامه های غیر ماشینی در برابر پاسخگوئی به یکی از دو وظیفه قرار می گیرند. آیا باید بر اساس الزامات تحقیق نظری و مسائل خالص علمی مدون شوند و یا پاسخگوی تحقیقات عملی باشند, به مقولات کلی و عمومی حقوقی بپردازند و یا به یافتن راه حلهای عملی حقوق مثبت کمک نمایند؟
براساس هدف تعیین شده , تدوین چکیده ها هم به اعتبار انتخاب واژه ها و هم به لحاظ تعیین سلسله مراتب متفاوت میشود.
اما با استفاده از ماشین های حسابگر و ترتیب و ترکیب چکیده و اصطلاح نامه (تزوروس) این دو وظیفه با هم قابل جمع , و پاسخ به دو نوع پرسش عملی است. موثر بودن تحقیق عملی و بررسی های نظری و دقیق علمی با یکدیگر , در تضاد واقع نمی شوند. توصیفگر قطعه اصلی و اساسی بنای این تکنیک جدید تحقیقاتی و اطلاعاتی است.
مزایای ماشین به گونه ایت است که خوش بینی را بر می انگیزد, اما باید کوشش کرد که این موقعیت موجب احساس ناتوانی برای بشر نگردد . ماشین نقائص کار تحلیل و تحلیل گر را نشان میدهد اما به همان اندازه نمی تواند برای آن راه حل بیابد. در کار ماشینی با نا آگاهی استفاده کنندگان از این تکنیک روبرو هستیم , لکن به کمک اصطلاح نامه ای که بطور سیستماتیک و نظام یافته به زبان ساده نوشته میشود این مشکل بیش و کم حل میشود. استفاده از ماشین های حسابگر در حقوق دو نکته مهم را مطرح میسازد. از یک سو ممکن است حقوق دانان به هراس افتند که مبادا بر آدمی تسلط یابد و او را درهم بشکند . اما این هراس با توجه رنگ می بازد که : انسان خود پدیده آورنده مغز الکتریکی است در نتیجه این خود آدمی است که با واسطه اختراع خویش را با خویشتن و با همنوع خود که متخصص در رشته ای دیگر است , به گفتگو و مباحثه می پردازد برای پرهیز از احاطه ماشین نیز درست آن است که از آغاز کار , حدود و مناطق صلاحیت انسان و ماشین ترسیم و تعیین گردد. در تاروپود مسائل مورد مطالعه دائما با عکس العمل متناوب انسان و ماشین روبرو می شود, اصولا ساخت ریاضی ماشین منتهی به تعیین روشهای عمل و تشخیص میدان عملیات آن میشود, و در کنار آن قلمروی وسیع باز شناخته میگردد که جولانگاه بی رقابت اندیشه انسانی و فکر حقوقی و منطق آنهاست:
تحلیل گر مدارک و اسناد حقوقی در تحریر چکیده ها, هم چنان در سیر از کلی به جزئی پای خواهد فشرد در مقابل نیز ماشین به عکس این نظم عمل خواهد کرد. گرچه سلسله مراتب چکیده های سنتی و سلسله مراتب ارزشهای خبری و اطلاع رسانی در دو جهت مقابل عمل می کنند ولی کاملا با یکدیگر به توافق می رسند و در جوار هم قابل استفاده اند.
اما باید نخستین تجربه ها را محدود به مواد و موضوعات معین ساخت تا بتوان به ساختمانهای عملی و فنی دست یافت و آنگاه به توسعه پرداخت و بخشهایی را که در یک رشته نزدیک به هم هستند به یکدیگر متصل نمود در این هنگام است که باید میان تزوروس های مختلف همبستگی برقرار کرد و حتی آنها را در یک اصطلاح نامه عام و کلی مربوط به یک شاخه مشترک (مثلا حقوق مدنی) ادغام نمود.
گفتیم , حقوق دانان ممکن است از یک سو در برابر ماشین احساس ناتوانی کنند.
اما از سوی دیگر نیز احتمال آن هست که وسوسه شوند و بخواهند با نادیده گرفتن کارهای گذشته و تنها به یاری ماشین در یک لحظه یا مدتی کوتاه همه چیز را کشف نمایند. لکن خطاست اگر کوشش کارشناسان گذشته نادیده انگاشته شود.
انفورماتیک دانشی تازه است که توسعه ای شگفت انگیز یافته است اما نباید آن را مغزی کامل و تمام عیار تلقی کرد و دیگر رشته های علمی را نادیده گرفت. قلمرو تحقیق حقوقی , قلمروی است که در آن فنون عام و کلی پژوهش است که در آن فنون عام و کلی پژوهش به اندازه موضوع اصلی که حقوق باشد اهمیت دارد. بنابراین حقوقدان باید با کارشناسان رشته های دیگر همکاری کند و از جمله در زمینه روش تحقیق به مبادله ای ثمر بخش میان خود و کارشناسان انفورماتیک و متخصصان تنظیم مدارک و اسناد و کارآزمودگان سمانتیک بپردازد.
کوتاه سخن حق آن است که تحول ساخت علمی و فنی در مسیری نیفتد که بواسطه تخصص گرائی مفرط, ارتباط میان کارشناسان شعب مختلف علوم و یا حتی متخصصان یک رشته به دشواری برقرار شود و نتیجه کار, لفاظی و تناقض گوئی با قراری ارتباط علمی درست است که می توان میان محققان بخشهای گوناگون معارف بشری رقابتی سالم و ثمر بخش بر انگیخت و وحدت علم و فن را که لازمه پیشرفت آنها تامین کرد.